فتق چیست و چگونه به وجود می‌آید؟ | راهنمای کامل علائم، علت و درمان فتق

اگر بخواهیم به این سوال که فتق چیست پاسخ دهیم، باید بگوییم فتق زمانی اتفاق می‌افتد که یک عضو داخلی یا بخشی از بافت بدن، از طریق یک نقطه ضعیف یا یک شکاف در دیواره عضلانی که آن را در جای خود نگه داشته، بیرون بزند. این بیرون‌زدگی، معمولا به شکل یک برآمدگی یا توده زیر پوست، ظاهر می‌شود که ممکن است با فشار دادن به داخل برود یا هنگام سرفه و زور زدن بزرگ‌تر شود. دلیل اصلی به وجود آمدن هرنی، ترکیبی از فشار داخلی و ضعف عضلانی است؛ یعنی فشاری که از داخل به دیواره شکم وارد می‌شود و آن را به سمت بیرون هل می‌دهد.

علائم فتق، می‌تواند از یک برآمدگی بدون درد تا درد شدید و احساس سنگینی در ناحیه مبتلا، به خصوص هنگام بلند کردن اجسام سنگین یا فعالیت بدنی متغیر باشد. گاهی نیز ممکن است فرد احساس سوزش یا کشیدگی در محل هرنی داشته باشد. امروزه روش‌های درمانی موثری برای فتق، وجود دارد که اصلی‌ترین و قطعی‌ترین آن‌ها جراحی است. در عمل فتق، پزشک بافت بیرون‌زده را به جای اصلی خود بازمی‌گرداند و دیواره عضلانی ضعیف را ترمیم و تقویت می‌کند تا از بازگشت مشکل، جلوگیری شود. تشخیص به موقع و اقدام برای درمان، نقش کلیدی در پیشگیری از عوارض جدی‌تر این عارضه دارد.

فتق چیست؟

برای درک بهتر سوال فتق چیست، باید بدانیم که اندام‌های داخلی ما، به‌خصوص در ناحیه شکم، توسط یک دیواره محکم از عضلات و بافت‌های پیوندی محافظت می‌شوند. این دیواره مانند یک سد عمل می‌کند و همه چیز را در جای خود نگه می‌دارد. هرنی زمانی اتفاق می‌افتد که یک نقطه از این دیواره ضعیف شده یا دچار نقص مادرزادی باشد و فشار داخلی باعث شود بخشی از یک عضو، از این شکاف بیرون بزند.

این بیرون‌زدگی، می‌تواند در نقاط مختلفی از بدن رخ دهد؛ اما شایع‌ترین محل آن کشاله ران، اطراف ناف و محل جراحی‌های قبلی است. توده‌ای که ایجاد می‌شود، در واقع همان بافت یا اندامی است که از جای خود خارج شده و اگرچه در ابتدا ممکن است خطرناک به نظر نرسد؛ اما نادیده گرفتن آن می‌تواند منجر به عوارض جدی شود.

فتق چگونه به وجود می‌آید؟ (مکانیزم ایجاد فتق + عوامل تشدیدکننده)

ایجاد هرنی، یک فرایند دو مرحله‌ای است که شامل ضعف در دیواره عضلانی و فشار بیش از حد به آن دیواره می‌شود. ضعف عضلانی، ممکن است به صورت مادرزادی وجود داشته باشد یا به مرور زمان در اثر افزایش سن، آسیب‌دیدگی یا جراحی‌های قبلی ایجاد شود. از سوی دیگر، هر فعالیتی که فشار داخل شکم را به طور ناگهانی یا مداوم افزایش دهد، می‌تواند عامل تشدیدکننده باشد.

وقتی هرنی، پیشرفت می‌کند و علائم آن آزاردهنده می‌شود، درمان جراحی معمولا بهترین راهکار است؛ زیرا از بروز عوارض جدی جلوگیری می‌کند. طبق گفته دکتر فرشاد نامداری یکی از بهترین متخصصین اورولوژی در تهران، هدف اصلی از عمل فتق، بازگرداندن بافت‌های بیرون زده به محل اصلی خود و سپس ترمیم و تقویت نقطه ضعیف در دیواره عضلانی است، تا از بازگشت مجدد این عارضه جلوگیری شود.

انواع فتق و تفاوت آن‌ها با یکدیگر

فتق‌ها بر اساس محل بروزشان، دسته‌بندی می‌شوند و هر کدام ویژگی‌ها و علائم خاص خود را دارند. شناخت انواع مختلف آن، به تشخیص و درمان صحیح کمک زیادی می‌کند.

فتق مغبنی (اینگوینال یا کشاله ران)

این نوع، شایع‌ترین نوع هرنی است و در ناحیه کشاله ران رخ می‌دهد. فتق مغبنی در مردان بسیار شایع‌تر از زنان است؛ زیرا در این ناحیه یک ضعف طبیعی به دلیل عبور عروق خونی و مجاری مربوط به بیضه‌ها وجود دارد.

فتق فمورال

این نوع فتق نیز در نزدیکی کشاله ران و قسمت بالایی ران ایجاد می‌شود؛ اما محل دقیق آن کمی پایین‌تر از فتق مغبنی است. فتق فمورال در زنان، به خصوص زنان مسن یا زنانی که بارداری‌های متعدد داشته‌اند، بیشتر دیده می‌شود.

فتق نافی

همان‌طور که از نامش پیداست، این فتق در اطراف ناف به وجود می‌آید. فتق نافی در نوزادان، بسیار شایع است و معمولا به دلیل بسته نشدن کامل عضلات شکم پس از تولد رخ می‌دهد که در بیشتر موارد خودبه‌خود بهبود می‌یابد. این عارضه در بزرگسالان نیز، به ویژه در افراد چاق یا زنان باردار، دیده می‌شود.

فتق شکمی / هیاتال

فتق هیاتال یک نوع فتق داخلی است و زمانی رخ می‌دهد که بخشی از معده از طریق یک سوراخ در دیافراگم، به داخل قفسه سینه حرکت می‌کند. این نوع فتق با برجستگی خارجی همراه نیست؛ اما می‌تواند باعث سوزش سر دل، رفلاکس اسید و درد قفسه سینه شود.

فتق انسزیونال (محل جراحی قبلی)

این هرنی در محل برش جراحی‌های شکمی قبلی، ایجاد می‌شود. دیواره عضلانی در محل بخیه‌ها، ممکن است به طور کامل بهبود پیدا نکند و ضعیف باقی بماند که این موضوع زمینه را برای بروز فتق در آینده فراهم می‌کند.

فتق ورزشکاران

این عارضه که به آن هرنی ورزشی هم می‌گویند، در واقع یک فتق واقعی نیست؛ بلکه به دلیل کشیدگی یا پارگی شدید عضلات، تاندون‌ها یا رباط‌های ناحیه تحتانی شکم یا کشاله ران به وجود می‌آید. درد ناشی از آن شبیه به درد فتق است؛ اما بیرون‌زدگی بافتی وجود ندارد.

مهم‌ترین علائم فتق که نباید نادیده بگیرید

علائم فتق بسته به نوع و شدت آن می‌تواند متفاوت باشد؛ اما برخی نشانه‌ها تقریبا در تمام انواع آن مشترک هستند. آگاهی از این علائم به شما کمک می‌کند تا در صورت مشاهده، سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید.

علامت	توضیحات	شایع در مردان	شایع در زنان
برجستگی یا توده	واضح‌ترین نشانه که در ناحیه کشاله ران، ناف یا شکم دیده می‌شود. این توده ممکن است هنگام دراز کشیدن ناپدید شود.	بله	بله
درد یا ناراحتی	درد مبهم یا شدید در ناحیه فتق که با فعالیت، سرفه یا بلند کردن اجسام سنگین بدتر می‌شود.	بله	بله
احساس سنگینی یا فشار	احساس کشیدگی، ضعف یا فشار در ناحیه شکم یا کشاله ران، به خصوص در پایان روز.	بله	خیر
سوزش یا درد تیز	احساس سوزش یا درد ناگهانی در اطراف برجستگی که نشان‌دهنده تحت فشار قرار گرفتن عصب است.	بله	بله
تورم در ناحیه بیضه	در مردان، فتق مغبنی می‌تواند باعث تورم و درد در کیسه بیضه شود.	بله	خیر

توجه به این علائم بسیار مهم است؛ زیرا تشخیص زودهنگام فتق می‌تواند از بروز عوارض جدی‌تر جلوگیری کند و فرایند درمان را ساده‌تر سازد. اگر هر یک از این نشانه‌ها را تجربه می‌کنید، بهتر است برای ارزیابی دقیق به پزشک مراجعه نمایید.

چه عواملی احتمال بروز فتق را افزایش می‌دهند؟

برخی شرایط و عادات در زندگی می‌توانند دیواره شکم را ضعیف کرده یا فشار داخلی آن را افزایش دهند و در نتیجه خطر ابتلا به هرنی را بالا ببرند.

• چاقی: وزن اضافی فشار دائمی بر عضلات شکم وارد می‌کند و آن‌ها را ضعیف می‌سازد.
• بارداری: رشد جنین و تغییرات هورمونی باعث افزایش فشار و کشیدگی عضلات شکم می‌شود.
• بلند کردن اجسام سنگین: این کار، به خصوص با روش نادرست، فشار ناگهانی و شدیدی به دیواره شکم وارد می‌کند.
• یبوست مزمن: زور زدن مداوم برای دفع مدفوع، فشار داخل شکمی را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.
• سرفه‌های مداوم: بیماری‌هایی مانند برونشیت مزمن یا سیگار کشیدن که باعث سرفه‌های شدید و طولانی‌مدت می‌شوند، یک عامل خطر مهم هستند.
• سابقه جراحی شکم: محل برش جراحی همیشه یک نقطه ضعف بالقوه در دیواره عضلانی محسوب می‌شود.

این عوامل به تنهایی ممکن است باعث فتق نشوند؛ اما ترکیب آن‌ها با یکدیگر یا وجود یک ضعف زمینه‌ای در عضلات، احتمال بروز این عارضه را بسیار بیشتر می‌کند.

فتق چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص هرنی، معمولا فرایند ساده‌ای دارد و پزشک با ترکیبی از معاینه و روش‌های تصویربرداری به تشخیص قطعی می‌رسد.

• معاینه بالینی: در بیشتر موارد، پزشک با معاینه فیزیکی ناحیه مورد نظر و مشاهده برجستگی، می‌تواند فتق را تشخیص دهد. از شما خواسته می‌شود بایستید، سرفه کنید یا زور بزنید تا برجستگی واضح‌تر شود.
• سونوگرافی: اگر تشخیص با معاینه قطعی نباشد یا نیاز به بررسی دقیق‌تر بافت‌های نرم باشد، از سونوگرافی استفاده می‌شود. این روش بدون درد و ایمن است.
• سی‌تی‌اسکن: این روش تصاویر بسیار دقیقی از اندام‌های داخلی و دیواره شکم ارائه می‌دهد و برای تشخیص فتق‌های پیچیده یا بررسی عوارض احتمالی کاربرد دارد.
• اندوسکوپی (برای فتق هیاتال): برای تشخیص فتق هیاتال که داخلی است، پزشک یک لوله نازک و دوربین‌دار را از طریق دهان، وارد مری و معده می‌کند تا وضعیت را مشاهده نماید.

انتخاب روش تشخیصی، به نوع فتق و شرایط بیمار بستگی دارد؛ اما اغلب، یک معاینه فیزیکی دقیق توسط پزشک برای تایید وجود هرنی کافی است.

آیا فتق خطرناک است؟ (بررسی عوارض خفیف تا تهدیدکننده)

بیشتر فتق‌ها در ابتدا خطرناک نیستند؛ اما نادیده گرفتن آن‌ها می‌تواند منجر به دو عارضه جدی شود. اولین عارضه، فتق گیر افتاده است که در آن بخشی از روده یا بافت در سوراخ فتق گیر می‌کند و نمی‌توان آن را به داخل برگرداند. این وضعیت باعث درد شدید، تهوع و یبوست می‌شود.

عارضه دوم و خطرناک‌تر، فتق مختنق یا خفه شده است. در این حالت، جریان خون به بافتی که گیر افتاده قطع می‌شود و این امر می‌تواند منجر به مرگ آن بافت شود. این یک وضعیت اورژانسی پزشکی است که با علائمی مانند درد ناگهانی و شدید، تب و تغییر رنگ توده به قرمز یا بنفش همراه است و نیاز به جراحی فوری دارد.

بهترین روش‌های درمان فتق

جراحی تنها راه درمان قطعی و دائمی فتق است. هدف از جراحی، بازگرداندن بافت بیرون‌زده به جای خود و ترمیم دیواره عضلانی است.

جراحی باز (Open Repair)

در این روش سنتی، جراح یک برش نسبتا بزرگ بر روی ناحیه فتق ایجاد می‌کند، تا مستقیما به محل ضعف دسترسی پیدا کند. سپس بافت را به جای خود بازگردانده و دیواره عضلانی را ترمیم می‌کند.

جراحی لاپاراسکوپی (Laparoscopic Repair)

این یک روش کم‌تهاجمی است که در آن جراح چند برش کوچک ایجاد کرده و با استفاده از یک دوربین کوچک به نام لاپاروسکوپی و ابزارهای مخصوص، فتق را از داخل ترمیم می‌کند. این روش معمولا درد و دوره بهبودی کمتری دارد.

جراحی رباتیک (Robotic Hernia Repair)

این روش، نسخه پیشرفته‌تری از لاپاراسکوپی است که در آن جراح از یک کنسول برای کنترل بازوهای رباتیک استفاده می‌کند. این تکنیک دقت و کنترل بیشتری را برای جراح فراهم می‌آورد.

ترمیم با مش (Mesh Repair)

در اکثر جراحی‌های فتق امروزی، پس از ترمیم دیواره عضلانی، از یک توری یا مش مصنوعی برای تقویت آن ناحیه استفاده می‌شود. این کار احتمال بازگشت فتق را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.

ترمیم بدون مش (Tissue Repair)

در برخی موارد خاص، مانند فتق‌های کوچک یا در بیماران خاص، جراح ممکن است تصمیم بگیرد که دیواره عضلانی را فقط با استفاده از بخیه و بدون کار گذاشتن مش، ترمیم کند.

درمان فتق بدون جراحی؛ واقعیت یا تبلیغ؟

هیچ روش خانگی، دارویی یا ورزش خاصی وجود ندارد که بتواند یک فتق را درمان کند. جراحی تنها راه برای ترمیم دائمی دیواره عضلانی ضعیف شده است. استفاده از کمربندهای طبی یا فتق‌بند، فقط به صورت موقت علائم را کنترل می‌کند و مشکل اصلی را حل نمی‌کند. در موارد بسیار نادری، مانند فتق‌های کوچک و بدون علامت، پزشک ممکن است رویکرد انتظار و نظارت را پیشنهاد دهد؛ اما این به معنای درمان نیست؛ بلکه به تعویق انداختن جراحی تا زمان بروز علائم است.

پیشگیری از فتق؛ آیا امکان‌پذیر است؟

اگرچه نمی‌توان از تمام انواع فتق، به خصوص موارد مادرزادی، پیشگیری کرد؛ اما با رعایت برخی نکات می‌توان خطر ابتلا به آن را کاهش داد.

• تقویت عضلات: انجام ورزش‌های منظم برای تقویت عضلات مرکزی بدن و شکم، به حفظ استحکام دیواره شکمی کمک می‌کند.
• اصلاح سبک زندگی: حفظ وزن مناسب، داشتن رژیم غذایی سرشار از فیبر برای جلوگیری از یبوست و ترک سیگار برای کاهش سرفه‌های مزمن، نقش مهمی در پیشگیری دارند.
• نکات مهم برای افراد با سابقه خانوادگی یا سابقه جراحی: این افراد باید در بلند کردن اجسام سنگین بسیار محتاط باشند و همیشه از تکنیک‌های صحیح استفاده کنند، یعنی به جای کمر، از قدرت پاهای خود برای بلند کردن بار کمک بگیرند.

پیشگیری کامل همیشه ممکن نیست؛ اما می‌توان ریسک را کم کرد. تقویت عضلات شکم اصلاح سبک زندگی و توجه به وزن نقش مهمی دارند. افرادی که سابقه خانوادگی یا جراحی دارند باید مراقبت بیشتری انجام دهند تا فشار ناگهانی به شکم وارد نشود.

فتق در کودکان؛ تفاوت‌ها، علائم و روش درمان

فتق در کودکان، به‌خصوص در نوزادان، معمولا مادرزادی است. شایع‌ترین انواع آن فتق نافی و مغبنی هستند که به دلیل بسته نشدن کامل برخی مسیرها پس از تولد ایجاد می‌شوند. فتق نافی در بسیاری از موارد تا سنین پایین خودبه‌خود بسته می‌شود؛ اما فتق مغبنی در کودکان تقریبا همیشه به جراحی نیاز دارد تا از بروز عوارض جلوگیری شود.

بهترین روش های ترمیم فتق در کودکان

جراحی ترمیم فتق در کودکان، یک عمل بسیار رایج و ایمن است. این جراحی معمولا به صورت سرپایی انجام می‌شود و کودک پس از چند ساعت به خانه بازمی‌گردد. هدف از عمل، بستن سوراخ یا ضعفی است که باعث بیرون‌زدگی شده و این کار از گیر افتادن روده و عوارض بعدی جلوگیری می‌کند.

چه زمانی باید فورا به پزشک مراجعه کرد؟

اگر شما یا فرزندتان مبتلا به فتق هستید و هر یک از علائم زیر را تجربه کردید، باید فورا به اورژانس مراجعه کنید:

• درد ناگهانی و بسیار شدید در محل فتق
• تهوع، استفراغ و ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع
• تغییر رنگ برجستگی به قرمز، بنفش یا تیره
• ناتوانی در برگرداندن برجستگی به داخل شکم با فشار ملایم
• تب همراه با درد در ناحیه هرنی

در صورت بروز این نشانه‌ها، احتمال گیرکردگی یا خفگی فتق وجود دارد که می‌تواند بسیار خطرناک باشد. بنابراین، تأخیر در مراجعه به پزشک ممکن است منجر به عوارض جدی و حتی نیاز به جراحی فوری شود.